"Η τέχνη δεν είναι καθρέφτης
για να βλέπουμε τον κόσμο

αλλά σφυρί για να του δίνουμε σχήμα"

Βλαδίμηρος Μαγιακόφσκι


 

2018logotexnia  2018Adimitriou

2018eikastika2018theamata


“Τα πάντα ρει” δίδασκε ο υλιστής φιλόσοφος Ηράκλειτος. Σήμερα, γιορτή του Αγίου Αντώνιου ήρθε στο νου μου η αγιογραφία του Μιχαήλ Δαμασκηνού (περίπου 1570 μΧ), που δείχνει τον ασκητή με τα έντονα χαρακτηριστικά και την αυστηρή έκφραση. Θα αναρωτηθεί κανείς:

antonios ImgL

Τι δουλειά έχει η σοφή και πολύ προχωρημένη για την αρχαιότητα σκέψη του Ηράκλειτου με μια εικόνα που ιδεολογικά βρίσκεται ακριβώς στον αντίποδα του υλισμού. Και όμως έχει. Διότι και η εικόνα είναι μια έκφραση της διαρκούς αλλαγής. Τα πάντα αλλάζουν, διότι ο κόσμος αλλάζει. Κι αυτό φαίνεται ακόμη και από την πορεία των συμβόλων της θρησκευτικής “ακινησίας”.
        Ας θυμηθούμε πως τα παλαιοχριστιανικά χρόνια οι εικόνες που διαδέχθηκαν τα χριστιανικά σύμβολα ήταν σχηματικές. Μέχρι την Αναγέννηση τα χαρακτηριστικά των προσώπων των αγίων δεν διέφεραν ουσιαστικά. Σκοπός ήταν τότε η απεικόνιση του αφηρημένου, του άυλου, του θείου. Η ανάπτυξη των τότε παραγωγικών δυνάμεων εκφράστηκε και σε καλλιτεχνικό επίπεδο. Η τέχνη άρχισε να παίρνει ουσιαστικά ανθρωποκεντρικά χαρακτηριστικά. Η τεχνικές που είχαν κληρονομήσει οι ζωγράφοι από την ελληνιστική εποχή άρχισαν να αντικαθιστούν την ακαμψία των απεικονιζομένων προσώπων. Το “σάρκωμα” δηλαδή ο φωτισμός, η προβολή των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των προσώπων και των χεριών έπαιζαν ολοένα και πιο ουσιαστικό ρόλο στην εικόνα. Κι αυτό έδωσε μια νέα τροπή στη θρησκευτική ζωγραφική.
        Στα έργα των μεγάλων μεταβυζαντινών ζωγράφων, όπως είναι ο Θεοφάνης ο Κρης, ο Μιχαήλ Δαμασκηνός και άλλοι ζωγράφοι της Κρητικής Σχολής που επηρεάστηκαν από την τέχνη της Αναγέννησης, παρατηρούμε πως η απόδοση του φωτός τόσο στα πρόσωπα όσο και στα ενδύματα είναι πια ουσιαστική. Η σχέση των φωτισμών μεταξύ τους εξυπηρετεί μια νέα αισθητική, που “βλέπει” τον άνθρωπο μέσα στον άγιο, παράλληλα με την ιδιότητά του ως αγίου. Ενώ τα εικονιζόμενα πρόσωπα εξακολουθούν να μην έχουν σκιά επειδή θεωρούνται άυλα, οι σκιές στα ενδύματα στις πτυχές τους και στα αντικείμενα διατηρούν μεν τον “πλακάτο” χαρακτήρα τους αλλά δίνουν και μια φυσική αληθοφάνεια. Όλο αυτό το “σκεπτικό” που διαμορφώνεται στη μεταβυζαντινή τέχνη θα φτάσει ως τον 20 αιώνα μέσα από πολυδαίδαλες διαδρομές.     Στο πρόσωπο επώνυμων αγιογράφων η βυζαντινή τεχνική θα εκφυλιστεί σε δυτικότροπη αποκτώντας ολοένα και περισσότερο νατουραλιστικά χαρακτηριστικά, ενώ μια άλλη ομάδα θα διατηρήσει μέχρι τις μέρες μας μέσω της “αντιγραφής” την καθαρή πλακάτη έκφραση.
        Μελετώντας αυτά τα εικαστικά βήματα και αφομοιώνοντας τις τεχνικές των εικόνων αρκετοί Έλληνες του 20ου αιώνα, όπως ο Κόντογλου, ο Εγγονόπουλος, ο Τσαρούχης και άλλοι θα δημιουργήσουν τα δικά τους κοσμικά έργα, επαληθεύοντας ότι τίποτα δε μένει στάσιμο. Όλα κινούνται, όλα εξελίσσονται. Το τέλος της τέχνης που προείπαν κάποιοι μελετητές ύστερα από τα αδιέξοδα στα οποία έφτασαν τα καλλιτεχνικά κινήματα του 20ου αιώνα δεν ήρθε, ούτε και θα έρθει. Η τέχνη θα συνεχίσει να εξελίσσεται επειδή η κοινωνία εξελίσσεται. Οι νέες κοινωνικές αλλαγές όχι μόνο συνεχίζουν και σήμερα να εκφράζονται μέσα στη διαρκώς εξελισσόμενη τέχνη αλλά και η τέχνη με δυναμικές παρεμβάσεις βοηθάει την πορεία των κοινωνικών αλλαγών.

        “Τα πάντα ρει” λοιπόν τόσο στη ζωή όσο και στην τέχνη. Οι άνθρωποι πρώτα αμφισβητούν το ξεπερασμένο, και στη συνέχεια το ανατρέπουν.

Μπορείτε να σχολιάσετε...


Security code
Ανανέωση